„Ferrytynowa twarz”

Ostatnio w mediach społecznościowych, w tym szczególnie na TikToku, ogromną popularność zyskało określenie „twarz ferrytynowa”. Kobiety skarżą się na ziemistą cerę, podkrążone oczy i nasilone wypadanie włosów, upatrując przyczyny w niedoborze żelaza. Jako lekarz muszę przyznać: choć medycyna oficjalnie nie zna takiego terminu jak „twarz ferrytynowa”, to pacjentki trafnie łączą fakty. Niski poziom ferrytyny rzeczywiście diametralnie wpływa na wygląd powłok skórnych i ogólne samopoczucie pacjenta. Zobaczmy, dlaczego tak się dzieje i jak z medycznego punktu widzenia prawidłowo podejść do diagnostyki tego stanu.

Wielu pacjentów pyta w gabinecie: „Doktorze, mam prawidłowe żelazo we krwi, dlaczego mam objawy niedoboru?”. Kluczem do zrozumienia tego mechanizmu jest właśnie ferrytyna. To białko (będące również białkiem ostrej fazy), którego podstawową funkcją jest magazynowanie jonów żelaza w tkankach – przede wszystkim w wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym.

Żelazo krążące w surowicy krwi to jedynie zasoby bieżące, których stężenie waha się nawet w zależności od pory dnia czy spożytego posiłku. Ferrytyna natomiast odzwierciedla nasze rezerwy ustrojowe. Zanim u pacjenta rozwinie się pełnoobjawowa anemia z niedoboru żelaza (niedokrwistość mikrocytarna), organizm przez długi czas wyczerpuje magazyny tkankowe. Obniżony poziom ferrytyny to wczesny sygnał alarmowy mówiący o tym, że podaż żelaza nie pokrywa zapotrzebowania, a organizm zmuszony jest przejść w tryb „oszczędzania”.

Gdy rezerwy żelaza drastycznie spadają, organizm fizjologicznie priorytetyzuje dystrybucję tlenu do narządów niezbędnych do przeżycia: serca i mózgu. Tkanki obwodowe, takie jak skóra, mieszki włosowe czy macierz paznokcia, są gorzej dotlenione i odżywione. Stąd właśnie biorą się symptomy, które internauci ochrzcili mianem „twarzy ferrytynowej”.

W codziennej praktyce klinicznej u pacjentów z wyczerpanymi magazynami żelaza obserwuje się szereg objawów:

• Symptomy dermatologiczne i trychologiczne: Charakterystyczna bladość powłok skórnych i śluzówek, ziemista cera oraz widoczne zasinienia pod oczami. Bardzo częstym powodem wizyt jest również nadmierne wypadanie włosów (łysienie telogenowe) oraz suchość skóry i łamliwość paznokci.

• Objawy krążeniowo-oddechowe: Przewlekłe zmęczenie nieustępujące po odpoczynku, spadek tolerancji wysiłku, nawracająca zadyszka, tachykardia (kołatanie serca) oraz uczucie zimna.

• Objawy neurologiczne i kognitywne: Tak zwana „mgła mózgowa”, trudności z koncentracją, obniżenie nastroju, a także nierzadko bagatelizowany zespół niespokojnych nóg (RLS), który nasila się w godzinach wieczornych i nocnych, zaburzając architekturę snu.

Wyczerpanie magazynów tkankowych żelaza to problem, który w przeważającej mierze dotyczy kobiet w wieku rozrodczym. Najczęstszą etiologią są przewlekłe utraty krwi związane z obfitymi menstruacjami. Kolejnymi okresami, w których zapotrzebowanie na ten mikroelement skokowo rośnie, są ciąża oraz laktacja.

Zwiększone ryzyko niedoborów dotyczy również:

• Osób stosujących restrykcyjne diety eliminacyjne (wegańską, wegetariańską) bez nadzoru dietetycznego i właściwej suplementacji (żelazo niehemowe z roślin wchłania się znacznie słabiej niż hemowe z produktów odzwierzęcych).

• Pacjentów z zaburzeniami wchłaniania jelitowego (np. niezdiagnozowana celiakia, nieswoiste zapalenia jelit, SIBO, infekcja Helicobacter pylori).

Choć platformy społecznościowe spełniają pozytywną rolę uświadamiającą, wdrażanie samoleczenia na podstawie filmów w internecie jest zjawiskiem wysoce ryzykownym. Jako lekarze stanowczo odradzamy pacjentom przyjmowanie preparatów żelaza „w ciemno”.

1. Nieswoistość objawów: Przewlekłe zmęczenie, wypadanie włosów i problemy z cerą to objawy skrajnie nieswoiste. Mogą one równie dobrze wskazywać na niedoczynność tarczycy, niedobory witaminy D3 i B12, insulinooporność, a nawet stany depresyjne.
2. Ryzyko toksyczności: W przeciwieństwie do wielu witamin, ludzki organizm nie posiada mechanizmu aktywnego wydalania nadmiaru żelaza. Nieuzasadniona suplementacja wysokimi dawkami prowadzi do patologicznego gromadzenia się żelaza w narządach (wtórna hemochromatoza), co może uszkodzić wątrobę, trzustkę i mięsień sercowy.
3. Maskowanie stanów zagrażających życiu: To argument najistotniejszy. Jeśli niski poziom ferrytyny nie wynika z fizjologicznej utraty krwi czy diety, musimy założyć, że krew ucieka w innym miejscu. Bardzo często obniżone zasoby żelaza są pierwszym, ukrytym objawem przewlekłego krwawienia z przewodu pokarmowego (np. na skutek wrzodów żołądka czy zmian nowotworowych jelita grubego). Wzięcie suplementu z żelazem jedynie poprawi tymczasowo wyniki krwi, usypiając czujność pacjenta i opóźniając rozpoznanie poważnej choroby.

Każda niepokojąca zmiana w samopoczuciu czy wyglądzie powinna być powodem do konsultacji lekarskiej. Do pełnej i rzetelnej oceny gospodarki żelazowej pacjenta standardowo zleca się panel badań z krwi:

• Pełna morfologia krwi obwodowej (z rozmazem),

• Stężenie ferrytyny,

• Stężenie żelaza w surowicy,

• TIBC (całkowita zdolność wiązania żelaza).

Tylko korelacja wyników tych badań z wnikliwym wywiadem lekarskim pozwala na postawienie trafnej diagnozy, dobranie skutecznej farmakoterapii oraz – co najważniejsze – zlokalizowanie pierwotnej przyczyny utraty lub zaburzonego wchłaniania tego pierwiastka.